Genellikle başarı ile ilişkilendirilen ve olumlu bir özellik olarak kabul edilen mükemmeliyetçilik, zaman zaman da hedefleri gerçekleştirmede bir engel olarak karşımıza çıkabilir. Mükemmeliyetçilik, duruma engel olan şartları ya da kişinin kendi ihtiyaçlarını pek dikkate almadan; kusursuz bir varış noktası belirlemek veya böyle bir yerin olduğuna inanmakla ilişkilidir.

Mükemmeliyetçi standartları kişi kendisi oluşturabileceği gibi, bunları aile veya toplum tarafından da edinebilir. Söz konusu kişiler belirledikleri planlardan herhangi birine uymadıklarında, her şeyin felaketle sonuçlanacağını düşünebilirler ve bu hayatlarını çeşitli açılardan olumsuz etkileyebilir.

Örneğin; mesleğini kusursuz yapması gerektiğine inanan bir hekim, hastanenin imkanları veya hastanın bağışıklık sistemi gibi kontrol edemeyeceği şartlardan dolayı hasta vefat ettiğinde kendini suçlayabilir. Diğer şartları göz önünde bulundurmadan kendi eksikliğine yönelik genellemelerde bulunabilir ve diğer hastalara odaklanmakta güçlük çekebilir. Bu durum uzun sürebilir ve hekimin önceki haline dönmesi zaman alabilir.

Mükemmeliyetçiliğin Temel Nedenleri

Mükemmeliyetçilik duygusunun altyapısında genellikle çocukluk çağı deneyimleri, çevresel faktörler ve toplumsal beklentiler yatar:

Ebeveyn Tutumları: Başlıca sebeplerden biri mükemmeliyetçi ebeveynlerin çocuklarını yetiştirme tarzlarıdır. Çocuklarının davranışları ancak kendi zihinlerindeki mükemmele ulaştığında onlara ilgi ve şefkatle yaklaşan bu ebeveynler, çocuklarının çabalarını ve öğrenme süreçlerini yeterince takdir etmezler. Bu nedenle sevilmeyi hak etmediklerini düşünen kişiler, yetişkinlik döneminde de ilgi ve onay elde edebilmek için kusursuz hedefler belirleyebilirler.

Geçmiş Başarıların Yarattığı Baskı: Hayatının bir döneminde yüksek başarılara sahip olmuş ve takdir edilmiş kişiler, bu başarılarını devam ettirmek için üzerinde bir baskı hissedebilir. Ancak başarılı olmaya devam ettikleri takdirde çevrelerinden sevgi göreceklerini düşünebilirler.

Kısıtlı İmkanlar ve Rekabet: Bir iş veya eğitim sahasındaki imkanların kısıtlılığı ve rekabetçi davranış da mükemmeliyetçiliği besleyebilir. Ücreti yeterli olmayan bir pozisyonda çalışan kişinin, kısıtlı bir kontenjanı olan terfiyi alamadığı için kendini başarısızlıkla suçlaması buna bir örnektir.

Sosyal Medya Etkisi: Sosyal medyanın yaygın kullanımı, mükemmeliyetçi değerleri adeta empoze etmektedir. Kişilerin daha çok olumlu hayat deneyimlerini ve başarılarını paylaştıkları bu platformlar, yetersizlik duygusuna ve bunu telafi etmek adına mükemmeliyetçi davranışlar geliştirilmesine neden olabilir.

Mükemmeliyetçi Kişilerin Özellikleri

Mükemmeliyetçi beklentiler pek çoğumuzda bulunabilir ve bunların her zaman farkında olmayabiliriz. Aşağıdaki davranış kalıplarına sahipseniz, siz de mükemmeliyetçi bir yapıya sahip olabilirsiniz:

Aşırı Efor ve Sorumluluktan Kaçınma: Yaptıkları bir iş onlara göre bir türlü yeterince “mükemmel” olmadığı için, diğer insanlara oranla aynı işte daha çok ve gereksiz bir çaba/zaman harcayabilirler. Dolayısıyla sorumluluklarını tamamlayamayabilirler veya yapacakları şeyin asla kusursuz olmayacağını varsayarak sorumluluk almaktan kaçınabilirler.

Sonuç Odaklılık ve Süreci Değersizleştirme: Öğrenme sürecini yeterince verimli geçiremeyebilirler. Süreç boyunca harcadıkları emeği görmezden gelip mükemmel sonuca ulaşmayan her şeyi değersizleştirebilirler. Hedefledikleri noktaya ulaşsalar dahi bunu, “aslında yeterince zor bir hedef belirlemedikleri için” başarabildiklerini düşünürler. Bu beklentilerini yakın ilişkilerine de yansıtarak strese yol açabilirler.

Hata Yapma Korkusu: Hata yapma olasılığına karşı çok hassastırlar. Yanlış bir şey yapacaklarını düşünerek arkadaşlarıyla sosyal bir ortamda bir araya gelmekten çekinebilir veya yeni bir etkinliğe katılmak istemeyebilirler.

Dış Görünüşte Kusursuzluk Arayışı: Bazı kişiler bu özelliklerini fiziksel görünüşleri için de kullanır. Dış görünüşlerine karşı çok titiz davranabilir, bu yüzden ağır diyet veya sürdürülemez egzersiz programları uygulayabilirler.

Mükemmeliyetçilik Nasıl Aşılır?

Rekabetçi Ortamlardan Uzaklaşın: Mükemmeliyetçiliği tetikleyen en büyük nedenlerden biri rekabetçiliktir. Rekabetçi ortamlarda “en iyi” olabilmek için bitmeyen bir mücadele söz konusudur. Sizi tetiklediğini düşünüyorsanız bu tür ortamlardan ve sürekli kıyaslama yapmanıza neden olan sosyal medya kullanımından uzak durabilirsiniz.

Kontrol Edebileceklerinizi Fark Edin: Hayatta her şeyi kontrol edemeyeceğinizi kendinize sık sık hatırlatın. Her koşulda aynı çözümler işe yaramayabilir çünkü koşulların kendisi sürekli değişir. Hayata ve kendinize karşı daha hoşgörülü ve esnek davranmaya özen gösterin.

Hatalarınızı Öğrenme Aracı Olarak Görün: Hatalarınızı kabul edin ve bunların öğrenme yolunda önemli taşlar olduğunu fark edin. Siyah ve beyaz arasındaki renk skalası oldukça geniştir. Mükemmel olarak belirlediğiniz hedeflerinize ulaşamasanız da süreç boyunca kazandığınız diğer şeylere odaklanın; bu alternatifleri hayat deneyiminizin bir zenginliği olarak kabul edin.

Gerçekçi ve Küçük Hedefler Belirleyin: Zor bir işi bir anda tamamlamaya çalışmak yerine, kendinize daha gerçekçi hedefler koyarak işi parçalara bölün. Her adımda küçük bir parçayı bitirdikten sonra kendinizi ödüllendirin. Böylelikle hem süreci daha keyifli kılmış hem de kendinizi daha az yormuş olursunuz.