Yaşamın ilk yıllarından itibaren, konuşmayı öğrenmekten herhangi bir ortamda nasıl hareket edeceğimize kadar pek çok davranışımızı geliştirmek için başvurduğumuz temel yollardan biri insanları gözlemlemektir. Kişiliğimize, yeteneklerimize ve başarımıza yönelik kendi öz değerlendirmemizi yapabilmek için de yine başkalarına bakmayı; onlarla kendimizi kıyaslamayı tercih edebiliriz.

Örneğin; bir iş ortamında ne kadar işbirlikçi olduğumuzu, kendimizi diğer çalışma arkadaşlarımızla kıyaslayarak öğrenebiliriz ya da yaptığımız bir yemeğin ne kadar lezzetli olduğunu başkaları tarafından yapılan yemekleri de tadarak anlayabiliriz.

“Kendimi Herkesle Kıyaslıyorum”: Bunun Nedenleri Nelerdir?

Özellikle iki temel durumda kendimizi diğerleriyle karşılaştırma ihtiyacı duyarız:

1. Kendi Değerlendirmemizden Emin Olamadığımız Durumlar:
Yabancısı olduğumuz bir kültürde hangi davranışımızın sıcak ve olumlu kabul edileceğini anlamak için, kendi davranışlarımızla o kültürden insanların davranışlarını karşılaştırabiliriz. Veya bir konudaki mesleki etik değerlerimizin ne kadar doğru olduğundan emin değilsek diğer meslektaşlarımızın fikirlerini almak isteyebiliriz. Sonuç olarak bu yolla yeni şeyler öğrenmeye devam edebilir, bir konuda kendimizi geliştirebiliriz.

2. Yetenek ve Performans Ölçümü:
Kıyaslamaya başvurmamızın bir diğer nedeni de yeteneklerimiz ve performansımızla ilgilidir. Diğerleriyle kendimizi kıyasladığımızda hem başarımızı ölçebilir hem de kendimizi geliştirmek için motive edebiliriz. Örneğin; müzik kulağının iyi olmadığını düşünen bir çocuk, bazı notaları okul korosundaki diğer arkadaşlarından daha iyi yakalayabildiğini fark ederse; bu durum onun koroya devam etmesini ve daha güzel şarkı söyleyebilmek için daha istekli çalışmasını teşvik edebilir.

Kendimizi Kimlerle Kıyaslarız?

Öncelikle kendimizi kıyaslamayı tercih ettiğimiz kişiler, bizim önemli bulduğumuz alanlarla ilgilenen insanlardır. Örneğin; bizim için cesaret sahibi olmak fiziksel olarak çekici olmaktan daha önemliyse, kendimizi cesaretli davranışlarıyla bilinen kişilerle kıyaslarız. Ya da sporla hiç ilgilenmiyorsak, bu konuda başarılı bir kişiyle kendimizi karşılaştırmaya gerek duymayız.

Kendimizi kıyasladığımız kişileri seçerken dikkat ettiğimiz bir diğer önemli nokta ise o kişilerin bizimle benzerliğidir. Bu benzerlik; yaş grubu, cinsiyet, etnik köken gibi kişisel özelliklerde aranabileceği gibi, yapılan bir işteki performans düzeyinde de bulunabilir. Örneğin; denizde kendi akranlarımızla yüzme yarışı yaparken onları geçmek bizi keyiflendirebilir ancak aynı yarışmayı bizden yaşça daha genç ve dinamik insanlarla yapmayı tercih etmeyebiliriz.

Kendimizi Diğerleriyle Kıyaslamanın Psikolojik Etkileri

Kıyaslama yapmanın üzerimizdeki etkileri birçok farklı faktöre göre değişiklik gösterir:

Kıyaslamanın Yönü (Yukarı veya Aşağı Doğru): Yaptığımız karşılaştırma yukarı ya da aşağı doğru olabilir. Kendimizi bizden daha iyi performansa sahip kişilerle kıyasladığımızda, eğer becerilerimizi geliştirmeye yönelik bir inancımız varsa bu kişiler bize ilham ve motivasyon kaynağı olabilir. Ancak değişim için çok geç olduğunu düşünüyorsak, bu kıyaslama başarısız veya değersiz hissetmemize neden olabilir. Daha zayıf performansa sahip kişileri gözlemlediğimizde ise, bulunduğumuz pozisyondan memnuniyet duyabileceğimiz gibi o kişileri küçümseyici davranışlar da gösterebiliriz.

Kıyaslanan Kişi Sayısı: Kendimizi kıyasladığımız kişilerin sayısı da etkiler üzerinde belirleyicidir. Kısıtlı kontenjanı bulunan bir işte başvuru sayısı arttıkça kıyaslama ihtiyacı azalırken, başvuran sayısı azaldığında kişiler arası kıyaslama önem kazanır ve rekabet çabası artar.

Standarda Yakınlık: Bir standarda yaklaştıkça kıyaslamanın yaratacağı endişe de artabilir. Örneğin; birincinin ödüllendirileceği bir spor müsabakasında, 2. ve 3. sıradaki kişiler arasındaki gerilim, sıralamanın sonundaki kişilere oranla çok daha yüksektir. Standart noktadan uzaklaştıkça kişilerin başarı motivasyonları zayıflayabilir.

Çevresel Bağlam: Kıyaslamanın etkisi, bulunduğumuz ortama göre de değişir. Ortalama başarıya sahip bir öğrenci, görece daha başarılı öğrencilerin olduğu bir okulda kendini daha yetersiz hissederken; ortalamanın altında başarıya sahip öğrencilerden oluşan bir okulda aynı öğrencinin akademik doyumu artabilir.